Op Tzum een column door Eric de Rooij: Een postume striptease

Het gebeurt niet vaak meer, een envelop in de brievenbus met een handgeschreven adressering. Ik raad een boek en dat klopt. Het is de allereerste uitgave van uitgeverij Artistiek Bureau, een fraai uitgegeven boekje waar ik al enkele weken naar verlangde: Grafkrans van Hans Warren. Ongepubliceerde gedichten die Warren schreef vlak na het overlijden van zijn moeder, juni 1951. Toen Ronny Boogaart en ik vijftien jaar geleden een literaire wandelgids door het Zeeland van Hans Warren samenstelden, was het graf van zijn moeder onder het merkteken 174 terug te vinden op de begraafplaats van Borssele. Een onooglijk klein paaltje met een nummer, meer wilde zij niet  – het stond op een steenworp van het graf van Warren die in 2001 overleed, vijftig jaar later. In het nawoord bij Grafkrans, van Mario Molegraaf, lees ik dat het paaltje is verdwenen. Wellicht is het graf geruimd? 

Lees verder op Literair Nederland

De bundel Grafkrans is hier op voorraad.

Deze week verscheen bij Artistiek Bureau de bundel Grafkrans. In Grafkrans staan acht nooit eerder gepubliceerde gedichten van Hans Warren, die hij schreef na de dood van zijn moeder op 7 juni 1951.

Mario Molegraaf verzorgde het nawoord en citeert uit nog niet eerder in druk verschenen passages uit Geheim dagboek.

Klik hier voor meer informatie en om deze bundel te bestellen bij de uitgever.

Verdere gegevens: Ingenaaid (omslagillustratie Natalia Simal). Vormgeving Martien Frijns. 32 p. Gedrukt in kleur in een oplage van 250 exemplaren. Eerste druk. ISBN 9789083144900.

Grafkrans is de eerste uitgave van uitgeverij Artistiek Bureau van Nick ter Wal. En is hier te bestellen.

Zie ook dit nieuwsbericht op Tzum.

Gegevens:
Hans Warren, Grafkrans
nawoord Mario Molegraaf
boekverzorging Martien Frijns, omslagillustratie Natalia Simal
32 pagina’s, gedrukt in kleur
ISBN 9789083144900
20 euro 

“Zo arriveerde, weliswaar verlaat, op 12 augustus 1986 het boekenpakket dat mijn leven drastisch veranderde: de eerste twee delen Geheim dagboek van dichter Hans Warren (1921 -2001). Zijn dagboek bracht mij op het spoor van Maria Dermoût, Julien Green en, vooral, Konstantinos Kavafis. Maar bovenal, Geheim dagboek verbond mij voor het leven met een blozende jongen uit Zeeuws-Vlaanderen. Bij hem in Amsterdam-West stond een rijtje Geheim dagboek. ‘Jij ook?’ vroeg hij.” 

Lees de volledige column over Geheim dagboek op Literair Nederland.

https://www.bedandbreakfast.nl/bed-and-breakfast-nl/goes/pykes-b-b/75421/

De Althaeapers is geen onbekende voor ons. In 2013 verscheen daar de bibliofiele uitgave Liedje voor een kleine ziel van Eric de Rooij (http://althaeapers.nl/uitgaven/bert-osnabrug/eric-de-rooij-liedje-voor-een-kleine-ziel/)

Van de achterflap: ‘Tranen van bloed’ huilde Markies de Sade toen hij zijn levenswerk verloren waande: het beroemde en beruchte manuscript van ruim 12 meter lang en 11 centimeter breed waarop hij vanaf 22 oktober 1785 in de Parijse Bastillegevangenis heimelijk De 120 dagen van Sodom had geschreven. Ruim honderd jaar later bleek iemand de rol toch te hebben gered en eind 2017 werd die door de Franse regering tot ‘trésor national’ verklaard.
Tweeënveertig vrouwen en knapen worden gevangengehouden in een ontoegankelijk kasteel, overgeleverd aan de grillen van vier libertijnen. Deze onvoltooid gebleven roman is vooral zo beangstigend door de consequentheid waarmee over seks en geweld is nagedacht. De Sade zocht naar de absolute waarheid, maar koos daarbij een richting waarin vrijwel niemand durft te kijken. Zo ontstond een ‘bijbel van het kwaad’. Een verpletterende, maar dikwijls ook humoristische catalogus van wellust en wreedheid, met een eeuwige actualiteit.

Donatien Alphonse François de Sade, bekend onder de naam Markies de Sade, was een Franse aristocraat, schrijver en bekende voorstander van het libertinisme. De woorden sadisme en sadomasochisme zijn van zijn naam afgeleid. Volg de link:

https://www.topics.nl/geen-god-geen-wet-geen-rem-a15087478parool/03d0ef27d084845c94daf065deb5769044e7c4ad403269437ae956e9528a5319/?context=brand/hp/&referrerUserId=891d2ba3-1d62-4ab4-b3be-5be9c36f2b81

Het is bekend dat Hans Warren al vroeg geïnspireerd raakte door de dagboeken van Franse schrijvers als André Gide en Julien Green, die hij intensief las. Dat hij de laatstgenoemde ook persoonlijk heeft benaderd, blijkt uit een mededeling van niemand minder dan Julien Green zelf. In Le Revenant, Journal 1946-1950 vertelt de Franse auteur over een brief die hij ontvangt van een onbekende jonge Nederlander, wiens naam onvermeld blijft, maar die thans zonder enige twijfel identificeerbaar is als Hans Warren. De brief komt binnen op 4 februari 1947. Green is dan 46 jaar oud, Warren 25. In de Nederlandse bloemlezing uit Greens dagboeken, Journaal 1946-1976, die Greetje van den Bergh rond 1980 samenstelde als nummer 69 van de reeks Privé-domein van De Arbeiderspers, is de betreffende passage niet overgenomen. Het loont dus de moeite om hem hier tevoorschijn te halen en te vertalen.

4 februari [1947] – Vanochtend een brief uit Nederland. Hij komt van een jonge onbekende die mij schrijft van boven op zijn dijk, met de zelfverzekerdheid van zijn twintig jaren. De eerste zinnen lijken me uitstekend geschikt als begin van een verhaal: ‘Ik zit bij het vuur aan U te schrijven, het papier op mijn knieën. Het is erg koud en het huis, boven op de dijk, is zo slecht gebouwd dat de damp uit mijn kopje in de tocht vervliegt. Ik weet niet goed waarom ik U schrijf, zelfs niet of U nog leeft, maar ik heb er genoeg van om Le Sursis te lezen [van Sartre uit 1945, AJG], om te horen hoe de ijskoude wind in de nacht over de golven van de Schelde raast, en om te denken aan de novelle waaraan ik wil beginnen en die ik misschien nooit zal schrijven…’ Hij heeft mijn boeken gelezen, maar: ‘Ik ben er niet verrukt van’. Hij vindt dat ik me in mijn dagboek heb ‘bedekt met een keurig vijgenblad’! Dat leert me in het voorbijgaan dat het vijgenblad in Nederland, net als in de Angelsaksische landen, de plaats inneemt van het druivenblad. Daar kom ik nog op terug. Mijn briefschrijver heeft een foto van mij gezien die ‘een jonge man toont’ (ik sla een paar complimentjes en onuitsprekelijke batavismen over)… ‘met een ietwat geposeerd glimlachje’. En aan het einde zegt hij dat hij zelf ‘een jonge man [is], die heel wat jaren jonger moet zijn dan U’, wat ik moeiteloos geloof. De brief is even fris als vrijmoedig en ik denk dat ik hem zal bewaren.

Green weidt vervolgens uit over het blad waarmee Adam en Eva na de zondeval hun geslachtsorganen bedekten. In de Franse overlevering is dat een druivenblad, bij de Angelsaksen een vijgenblad, en uit de ontvangen brief maakt hij op dat ook de Nederlanders de Angelsaksische traditie hanteren. Warren heeft met zijn opmerking over het vijgenblad het verwijt herhaald dat Green vaker hoort, namelijk dat zijn dagboeken te preuts zijn:

Om terug te komen op mijn Nederlander: ik was in de verleiding om hem te antwoorden, maar bij nader inzien ga ik dat niet doen. Men verwijt me wel eens wat men discreet mijn terughoudendheid noemt. Toch zou het nooit in me opkomen mijn intieme dagboek te delen met het grote publiek. Ik zou wel gek zijn… Overigens stel ik vast dat de ongeduldigste mensen, de gretigste, degenen die zich er het meest aan ergeren dat ze niets te weten komen, die me op hoge toon beschuldigen te weinig te hebben gezegd, zelf altijd het meest behoedzaam en angstvallig zijn. Ze worden verteerd door ijver voor de waarheid wanneer ze willen dat anderen de waarheid spreken. ‘Je moet durven! Vooruit! Vooruit!’, roepen ze, terwijl ze je een duwtje in de rug geven. Zelf gaan ze dan zitten.

Een jonge Nederlandse schrijver die het werk van Green goed kent, in een koud en tochtend huis op een Scheldedijk in het begin van 1947: dat kan alleen maar Hans Warren zijn. Hij stelt zich voor als jonge man, maar zijn precieze leeftijd laat hij in het vage. De geadresseerde schat hem met ‘twintig jaren’ iets te jong in. Warren lijkt behoefte aan een klankbord te hebben en schrijft zorgvuldig gecomponeerde fanmail. Hij is mededeelzaam, ook over zijn eigen gemoedsgesteldheid. Ten aanzien van Green stelt hij zich zelfbewust, complimenteus én kritisch op, terwijl hij ondertussen niet eens weet of de geadresseerde nog in leven is. Een huisadres van Green zal hij niet hebben gekend; de brief is waarschijnlijk verstuurd naar het adres van Greens uitgeverij, Librairie Plon in Parijs.

Is het op zichzelf al bijzonder dat Green een brief van een onbekende uitvoerig bespreekt in zijn dagboek, opvallend is vooral dat de jonge Nederlander complimenten krijgt: hij schrijft fris en vrijmoedig, de eerste zinnen van zijn brief hebben literaire verdienste, en hij durft een onbevangen oordeel te geven over Greens portretfoto, zijn romans en de preutsheid van zijn dagboeken. De on-Franse ‘batavismen’ in Warrens idioom, verkeerd vertaalde Nederlandse uitdrukkingen, worden gesignaleerd maar niet geciteerd. Green zal de brief uiteindelijk niet beantwoorden, maar de laatste alinea van zijn notitie geeft weer wat hij had kunnen zeggen: ‘Ik zou wel gek zijn me met mijn intieme dagboek bloot te geven aan mensen die zelf niets laten zien’.

De kritiek van de jonge Warren op het ‘vijgenblad’ waarmee Green in zijn gepubliceerde journaals de lichamelijke liefde verdoezelt, komt overeen met het oordeel van veel tijdgenoten. De dagboeken van André Gide waren veel openhartiger en daardoor bij tal van lezers populairder. Green suggereert overigens dat hij wel degelijk nog een tweede, intiem dagboek bijhoudt, maar wil dat voor geen prijs met anderen delen. Terwijl Warren later in zijn leven zijn opvattingen over de eerlijkheid van de dagboekschrijver in praktijk brengt, ligt dat bij Green ingewikkelder.

Julien Green (1900-1998) werd in Parijs geboren als zoon van protestantse Amerikaanse ouders. In 1916 bekeerde hij zich tot het katholicisme. Hij ontwikkelde zich tot een belangrijk Frans schrijver van romans en dagboeken, waarin het geloof en problemen van goed en kwaad een voorname rol spelen. Hij was een scherp en kritisch observator van zijn tijdgenoten, maar bleef in het Parijse culturele leven aan de zijlijn staan, nauwelijks betrokken bij belangrijke stromingen als het surrealisme of het existentialisme. Zijn homoseksualiteit was algemeen bekend, maar in de tijdens zijn leven uitgegeven journaals blijven de feiten van zijn liefdesleven in duister gehuld. Alleen platonische vriendschappen komen er op papier, zoals die met verscheidene priesters en met schrijver en journalist Robert de Saint-Jean. Pas aan het einde van zijn lange leven laat Green in zijn dagboeken doorschemeren dat hij tot ver in de jaren vijftig een actief seksueel leven heeft geleid, en zinspeelt hij meer dan eens op de intieme journaals die hij nog in portefeuille heeft. In 2019 verschijnt dan Journal Intégral 1919-1940, boordevol expliciete details over het seksuele gedrag van zichzelf en anderen. Ruim twintig jaar na zijn dood laat Julien Green daarmee zijn druivenblad vallen, tot ontsteltenis van zijn vrome lezers van voorheen.

Hans Warren is in dit opzicht consequent geweest. Hij heeft al tijdens zijn leven de preutsheid laten varen en met het Geheim dagboek het vijgenblad van zich afgegooid, precies zoals hij het als 25-jarige van zijn Franse voorbeeld had verlangd. Het Geheim dagboek vermeldt overigens niet dat hij begin 1947 een openhartige brief schreef aan Julien Green. Diens Le Revenant, Journal 1946-1950 verscheen in 1951 bij Plon. Het is aannemelijk dat Hans Warren het boek niet lang daarna heeft gelezen en zichzelf daar is tegengekomen. Waarom is hij in zijn verder zo openhartige dagboek nooit teruggekomen op Greens commentaar?

Molegraaf schreef op onze site eerder over deze vriendschap. Zie: uit de nalatenschap 39